Otvoren kol centar sistem 48 Svetosavska akdemija Osvećenje vremena Otvorene 23. Svetosavske svečanosti u Smederevu Grad na čelu FK Smederevo BOŽIĆNO PUTOVANjE


Početna Odabrali smo za vas

Odabrali smo za vas

  Čuvari puta
 
SRPSKI SREDNjOVEKOVNI UTVRĐENI GRADOVI: SMEDEREVO

Poslednji bljesak stare Srbije

 
Nakon smrti despota Stefana Lazarevića 1427, kada je Beograd po ugovoru vraćen Ugarskoj, Srbija ostaje bez prestonice. Po odluci despota Đurđa Brankovića, nova prestonica podignuta je na ušću rečice Jezave u Dunav. Za uzor je poslužio sam Carigrad, grad gradova, radove nadzirao Toma Kantakuzin, a gradnja završena, neverovatno, za samo dve godine. Za ostvarenje tog podviga svi u državi podneli su velike žrtve. Velelepna prestonica, „nikla kao pečurka”, bila je tačka na srpsko zlatno srednjovekovlje. I pored razaranja u oba svetska rata, to je i danas jedno od najočuvanijih srednjovekovnih utvrđenja u Srbiji, sa potencijalima koji bi tek trebalo da budu ozbiljno iskorišćeni

Piše: Vojislav Filipović


Smederevski grad, površine preko 10 hektara, danas predstavlja jednu od najvećih srednjovekovnih tvrđava u Evropi i krajnji domet srpskog vojnog graditeljskog umeća toga vremena. Tvrđava, prvobitno planirana kao manji prestoni zamak, izgrađena je u neverovatno kratkom vremenu, za samo dve godine, uz velike napore oslabele srpske despotovine. Nakon smrti despota Stefana Lazarevića 1427. godine, naslednik Đurađ Branković morao je da preda tadašnju prestonicu Beograd Mađarima. Tako je srpska država, izmučena brojnim i dugotrajnim ratovima, ostala bez prestonog mesta. Za novu prestonicu despotovine izabrano je strateški pogodno, do tada ne tako poznato mesto Smederevo, na ušću rečice Jezave u Dunav. Pored svih drugih problema, za podizanje novog grada morala se dobiti i dozvola od samog sultana, kojem je despot Đurađ zauzvrat morao dati veliku svotu novca i svoju kćer Maru za ženu. Smederevo je, između ostalog, odabrano i zbog blizine Mađarske, te se u slučaju nužde lako moglo skloniti na teritoriju severnog suseda.
Izgradnja je započeta 1428. godine pod nadzorom Tome Kantakuzina, brata despotice Irine (Jerine), a za uzor budućeg utvrđenja uzet je sam Carigrad.
Za dve godine izgrađen je Mali grad, u kojem se nalazio rezidencijalni deo i palata za prijeme, zamišljen kao samostalna tvrđava. Ovaj grad, dvorac despota Đurđa i njegove porodice, sa svih strana bio je opkoljen vodenim površinama – Dunavom, Jezavom i dubokim vodenim rovom koji je povezivao obe reke, tako da je imao trougaonu osnovu. Uz dvoranu za prijeme sa prozorima koji gledaju na Dunav nalazila se glavna, donžon kula, a na ostalim delovima bedema još njih pet. U centralnom delu Malog grada bio je kamenom ozidani bunar. Na jednoj od kula koje su štitile prilaz sa juga i danas se nalazi ktitorski natpis despota Đurđa sa godinom, izveden opekama ugrađenim u kameni zid, što je tradicija vizantijskog graditeljskog nasleđa. U dvorani za prijeme – magna sala audentiae, odvijali su se dvorski život i zvanični poslovi Despotovine, a 1434. godine pominje se kao mesto gde je potpisan ugovor između Srbije i Venecije. U ovome delu utvrđenja, nalazili su se i zlatarska radionica i kovnica novca, ali i biblioteka sa prepisivačkom školom.

MIRA VIŠE NIJE BILO

Izgradnja Velikog grada, takođe trougaone osnove, u najvećoj meri završena je do 1439. godine. Taj prostor je bio osmišljen kao mesto gradskog, pridvornog naselja, opasan širokim bedemima i 19 kula visine preko 20 metara. Sa južne strane grada, na tom delu bedema, postavljeno je 11 kula, zidova debelih neverovatnih 4,5 metara. Ispred njih se nalazio široki rov ispunjen vodom. Veliki grad imao je ukupno pet ulaza. Jedan od njih, onaj koji je izlazio na Dunav, bio je širok čak pet metara i verovatno služio kao kanal i pristanište za manje bojne brodove (šajke).
Izvan bedema Velikog grada postojalo je i predgrađe, opasano suvim rovovima i zemljanim bedemima, ali se ono nije očuvalo, tako da danas nemamo mnogo podataka o ovom delu srednjovekovnog Smedereva.
Nakon osvajanja utvrđenja, Turci su izvan bedema oba grada dogradili niski kameni zid koji je povezivao tri poligonalne artiljerijske kule na rubovima tvrđave.
Odmah po završetku gradnje Malog grada, 1439. godine, turski sultan Murat II napada Smederevo i osvaja ga. Despot Đurađ beži u Zetu, ali usled nepovoljnih prilika dolazi na mađarski dvor. Posle nekoliko godina priprema, 1443. velika vojska, na čelu sa kraljem Vladislavom, despotom Đurđem i Janošem Hunjadijem (Sibinjanin Jankom), prelazi na tursku teritoriju i u tzv. Dugoj vojni osvaja centralne delove Balkana, došavši do Sofije. Posredovanjem sultanije Mare i despota Đurđa, mir je potpisan u Segedinu 1444. godine. Na osnovu sporazuma, despotu je pored Smedereva, vraćeno još 24 utvrđena grada, između ostalih i Novo Brdo, Kruševac i Golubac. Despot se u avgustu 1444. godine svečano vratio u svoj prestoni grad.
Mir ipak nije dugo potrajao. Muratov naslednik Mehmed II Osvajač opseda Smederevo 1456, samo tri godine nakon pada Carigrada. Iako je napad odbijen, despot umire iste godine. Oslabljenu srpsku despotovinu Turci osvajaju 1459. godine, kada je, pored ostalih gradova, palo i Smederevo.
I pored razaranja u Prvom i Drugom svetskom ratu, Smederevski grad i dalje je jedno od najočuvanijih srednjovekovnih utvrđenja u Srbiji.

***
Hram
Stari su to dobro znali: za valjano zasnivanje grada, osim tvrdih bedema i žive vode, neophodan je bio i hram. Oltar hrama je onaj sakralni kamen kojim se temelji grada ne ukopavaju u zemlju nego u nebo.
I unutar smederevskog grada, naravno, pored brojnih zgrada vojne i civilne namene, nalazila se i velika crkva. Bila je posvećena Blagovestima, a despot Đurađ je iz Epira u nju preneo mošti svetog apostola i jevanđeliste Luke.
 
 
 
 
  Istorijski arhiv Smederevo
 
   U Istorijskom arhivu Smederevo postoji dokument koji objavljujemo ovom prilikom i kome nikakav komentar nije potreban.
    Napominjemo, da je 20 dana kasnije ( 5. juna 1941. ) godine usledila eksplozija, pa su dalje namere na ovu temu za Smederevo obustavljene.
Tomislav Stevanović
direktor Istorijskog arhiva
 

 


 

 

 

 

Smederevo i Smederevci u likovnoj umetnosti

Stara Smederevka

U nizu građanskih portreta koji su umnogome obeležili srpsku umetnost 19. veka, nesporno značajno mesto zauzima „Portet Stare Smederevke“ slikan  u Smederevu pre nešto više od jednog i po veka, rukom spretnog Arsenija Petrovića. Kako svojim značajem zaslužuje ovaj portret krasi stalnu izložbenu postavku Muzeja u Smederevu.


                    Arsenije Petrović,
Portret Stare Smederevke,
oko 1844, ulje na platnu,
79 h 59 cm, inv. br. 128,
vl. Muzej u Smederevu

Sredinom 19. veka, preciznije 1844. godine, u godini kada je naslikan portret „Stare Smederevke“, u smederevskoj varoši ubrzano je stasavao sloj imućnih  ljudi, pre svega trgovaca i zanatlija. Iako formalno još uvek u Smederevskom gradu, Turci su u ovo vreme u najvećem broju napustili Smederevo. Leontije Pavlović u knjizi „Smederevo u XIX veku“ navodi da je ove godine u Smederevu bilo 3265 srpskih stanovnika, koji su živeli u 743 kuće i 750 turskih stanovnika u 150 kuća. Smederevci su u ovo vreme već bili podvojeni na obrenovićevce i karađorđevićevce, što je često bio izvor nesporazuma među imućnijim građanima, oko različitih pitanja važnih za grad. Kneževi i kraljevi vladarskog doma Obrenović, svojim letnjim domenom  u Smederevu, utvrđenim 1827. godine na Plavincu, značajno su uticali  na život i razvoj  Smedereva tokom čitavog 19. veka.  Bogatstvom i ugledom izdvajale su se porodica prote Milutina Banića,  učenog Antonija Protića, trgovaca Stevana Kuzmanovića-Kršljanina, Petra Spasojevića, Dine Mančića,  Nastasa Tomića-Kalkaljere, Kuzmana Marića... Ideal svih ovih porodica bio je da budu ovekovečeni na slikarskim platnima, takođe, i na fotografijama porodičnih albuma koji su imali da krase, svaki na svoj način,  reprezentativne salone njihovih novih kuća. Najbolji srpski slikari ovog vremena, među koje se svakako ubraja i Arsenije Petrović, neumorno su portretisali srpsko građanstvo.
 
Do danas nije pouzdano utvrđeno kojoj je to uglednoj, najverovatnije trgovačko-zanatlijskoj porodici pripadala „Stara Smederevka“, a inventarne knjige smederevskog muzeja beleže da je moguće da je ova gospođa pripadala porodici Marić.
 
Arsenije Petrović, poput mnogih svojih kolega, u Kneževinu Srbiju je došao „iz preka“, sa dužim boravcima u Beogradu, Smederevu, Velikom Gradištu, Požarevcu i Kragujevcu. Iako bez akademskog obrazovanja, školovan u radionici nekog lokalnog majstora, portrete je slikao veoma vešto i dopadljivo, naročito ističući karakter portretisanog i posebno vodeći računa o stilizaciji njihove odeće. Upravo na „Portretu stare Smederevke“slikanom tokom 1844. godine kada je ovaj umetnik duže radno boravio u Smederevu,  složili su se stručnjaci koji su se ovim periodom bavili, on je najdalje otišao u stilizaciji odeće portretisane smederevske gospođe. Ona je odevena u klasičan srpski  građanski kostim vremena u kome je živela, koji se odlikuje izuzetnom skupocenošću tkanina od kojih je sačinjen, a dopunjen vrednim nakitom od zlata i ukrasima za glavu. Ona je odevena u bundu  optočenu krznom, najverovatnije od samurovine, ispod nje je elegantan, reklo bi se svileni fistan, na grudima purpurna marama pričvršćena elegantnim brošem, a za pojasom bajader iste boje kao i marama. U desnoj ruci, na kojoj nosi zlatni prsten sa kamenom, drži maramicu. Frizura je takođe u duhu vremena, oko glave je cvetna marama-bareš, iz koje „danilovski“ prosijava biserna igla, sa fesom na temenu. U ušima nosi zlatne, dekorativne minđuše. Poseban utisak portretisana ostavlja svojim otmenim i gospodstvenim stavom.

Prvobitno je „Portret Stare Smederevke“ pripadao privatnoj zbirci Smederevca Milana Jovanovića Stojimirovića i čuvan je u njegovoj kući u ulici Ante Protića, u kojoj je po završetku Drugog svetskog rata, 1950. godine bio otvoren Narodni muzej. Imovina ovog Smederevca bila je konfiskovana po završetku  rata, a vredne zbirke koje je on sabirao bile su pripojene novoosnovanom Muzeju, o čemu je u Smederevskom magazinu različitim povodima više puta pisano. U prvoj, ili staroj zgradi Muzeja u Smederevu, ovaj portret imao je svoje mesto u stalnoj postavci, da bi preseljenjem u novu muzejsku zgradu 1972. godine živeo svoj život u depou Muzeja. Spretnom rukom tadašnjeg konzervatora Muzeja u Smederevu, Milenka Ostojića, ova slika prošla je kroz neophodan konzervatorsko-restauratorski tretman.  Na retrospektivnoj izložbi slika Arsenija Petrovića koju je 1974. godine organizovao Muzej grada Beograda gostovala je i „Stara Smederevka“. Nakon toga, slika je bila više puta izlagana na različitim izložbama u Galeriji Muzeja u Smederevu, da bi se 2005. godine ponovo vratila u stalnu postavku našeg muzeja.

Mr Snežana Cvetković

 

 

Smederevo je jedini grad u Srbiji koji ima sortu grožđa, čija se posustala proizvodnja sada oživljava.

VINSKI GRAD, SMEDEREVSKA SVETKOVINA

Privredni pregled, 12.02.2010.
Drago Delić

 Jedan od najpoznatijih smederevskih vinogradara svakako je knez i vladar Srbije u prvoj polovini 19. veka Miloš Obrenović, koji je na lokalitetu, danas poznatom kao Plavinac, uzgajao plemenitu vinovu lozu.

Smederevo
      Vinski grad je svojevrsna svetkovina vina i grožđa koja je prvi put otvorena u okviru programa 122. smederevske jeseni ( 2009.) Atraktivni festival vina, takmičarskog je karaktera i okupio je vlasnike vinarskih podruma iz Smedereva i okoline koji posetiocima nude svoje proizvode. Pod nazivom Vinski grad, ovaj etnokutak sa svojevrsnim bačvama uobliku kućica ima svoje uličice koje nose imena vina po kojima je ovo podneblje od davnina čuveno.

   

U trećem veku nove ere, rimski car Marko Aurelije Prob, zasadio je prve čokote vinove loze na Mons Aureusu, Zlatnom brdu iznad Orešca, na samom priobalju Dunava, zatim na području Jugova, Reduta, Ćirilovca, na padinama Petrijevskog potoka i svim ostalim, za vinovu lozu, blagorodnim terenima.
     Jedan od najpoznatijih smederevskih vinogradara svakako je knez i vladar Srbije u prvoj polovini 19. veka Miloš Obrenović, koji je na lokalitetu, danas poznatom kao Plavinac, uzgajao plemenitu vinovu lozu.
     Svesni plemenitosti roda koji je poticao iz njihovih vinograda, 1889. godine, smederevski  vinogradari su se prvi put podičili svojim grožđem i vinom vrhunskog kvaliteta. Otada se u slavu grožđa i vina u Smederevu, sa kraćim prekidima, s jeseni organizovala poljoprivredna izložba, te tako ove godine Smederevo obeležava 110 godina od prvog sajma.
      Valja reći i to da je 1909. godine osnovana Smederevska vinogradarska zadruga tako da imamo još jedan jubilej vredan pažnje – 100 godina od osnivanja Vinogradarske zadruge u Smederevu
 
      Kućice u Vinskom gradu su izgrađene od autentičnih bačvi i buradi starih nekoliko stotina godina (prilagođenih sajamskoj nameni), koje su istovremeno i izložbeni eksponati. Bajkoviti izgled, arhaični materijali i tehnike koje su korišćene prilikom “adaptacije” objekata oživeće, pred Vašim očima, deo vremena gotovo izgubljenog u istoriji.
   
       Namera je grada da doprinese revitalizaciji vinograda i povećanju proizvodnje vina na ovom, za gajenje vinove loze, Bogom danom području. Vinari – žitelji Vinskog grada i njihovi gosti u prilici su da se vrate u ne tako davnu prošlost, koja na određen način predstavlja baštinu i nasleđa Smedereva i Srbije 18. i 19. veka. Grad Smederevo želi da vrati epitet čuvenog vinogorja, brend “Smederevka” i reputaciju vrhunskih proizvođača vina. Otvaranje Vinskog grada je još jedan korak napred u tom nastojanju kaže za “Privredni pregled” Predrag Umičević, gradonačelnik Smedereva.
       Ideja stvaranja Vinskog grada, napravljenog od autentičnih vinskih bačvi i buradi starih nekoliko stotina godina, koji su istovremeno eksponati u funkciji žive priče, bajkovitog izgleda proteklih vremena, predstavlja izgubljeni deo istorije oživljen u Vinskom gradu.
     Želeći da vratimo autohtonu sortu “Smederevka” na mesto koje joj pripada kako bi Smederevo bilo zastupljeno na mapi vinskih gradova Evrope, odlučili smo se na ovaj prvi korak sa željom da više ne živimo na lovorikama stare slave, već da zauzmemo mesto koje smo imali i koje nam pripada po posebnosti istorije i podneblja grožđa i vina, ističe Irena Kunić, pomoćnica gradonačelnika Smedereva.

 

Letnjikovac Obrenovića u Smederevu

Blic, Miroslav Đorđević

        Nadomak Smedereva, u delu grada koji Smederevci znaju kao Plavinac, nedaleko od Beogradskog puta, na brdu sa pogledom na Dunav i banatsku ravnicu s njegove druge strane, nalazi se Vila Obrenovića. Nagdašnji letnjikovac ove dinastije bez sumnje je kulturni i istorijski spomenik vredan pažnje, ali je on, nažalost, još uvek dostupan malom broju posetilaca.

       Vila se nalazi u vinogradu Obrenovića, koji je vispreni i dalekomisleći knjaz Miloš kupio od Turaka, 1827. ili 1829. godine, ne slažu se baš istoričari oko datuma. Tu je 1833. sagradio vinski podrum sa  kućom nad njim. Već tada je imao ideju da za sebe tu izgradi dvor, ili letnju rezidenciju, možda. Ostala je zapisana prepiska sa nepoznatim bečkim arhitektom koga je Miloš bio nameran da angažuje. Bečlija je Milošu poslao sedam pitanja, te da li je palata u varoši ili izvan nje, da li je u blizini voda, pa da li će  vladar tu živeti sa porodicom ili sam, kakvo grejanje planiraju.... Od pitanja, mnogo su zanimljiviji odgovori koji podosta govore i o Milošu, njegovim planovima i shvatanjima, pa i o vremenima ondašnjim. Tako Miloš, između ostalog, Bečliji otpisuje:
" Palata će biti za sada na kraju varoši, no praviće se vremenom jošte ostala javna i privatna zdanija, tako da će vremenom palata u sredi varoši biti... Za Gospodara, njegovu familiju i neko čislo njegovi lični služitelja... Magaza za karuce, štala za 60 konja, komore za stvari i nekoliko kancelarija u kojima će se ekonomičeska i ostala privatna djela Knjažeskog dvora svršavati, kapela šule i teater neće trebati....Jedno dve, tri sobe neka budu sa italijanskim, a sve ostale sa bečkim furunama".
       Do dogovora i gradnje ove i ovakve palate nije došlo. Tek tridesetak godina kasnije, 1865. za vreme vladavine Mihailove, imanje dobija objekat i funkciju letnjikovca. Knez Mihailo je često boravio u svom vinogradu, obnavljao sadnice i lično prisustvovao berbama. Njegovu ljubav prema smederevskom kraju nije baš delio knez Milan, sin Miloševog brata Jevrema, koji ga je nasledio. Kako i bi kada ga je za ovaj vezivala neugodna epizoda u narodnom predanju poznata kao "smederevski nameštaj" ili "smederevski nužnik". Ima neslaganja i oprečnih tumačenja, da li je događaj bio puka slučajnost ili pravi atentat, tek izvesni poljski klozet ovde je propao pod knjazovom težinom, a Milan se spasao pucanjem iz pištolja, dozvavši tako dežurnog ađutanta da ga iz "zna se čega" izvadi.
       Vila je pravom vilom postala ipak tek za vlasti kralja Aleksandra Obrenovića. On je bio taj koji je 1897. godine rekonstruisao i dogradio već postojeće zdanje. Na nagovor kraljice majke Natalije, angažovao je dvorskog arhitektu Jovana Ilkića, bečkog đaka, koji vilu preobražava u "švajcarskom stilu" dodavanjem dve isturene ugaone kule. Ilkić je, inače, autor zdanja Narodne skupštine u Beogradu, kao i hotela "Moskva" i Oficirskog doma- SKC-a, da pomenemo samo najpoznatija.
       Nakon venčanja Aleksandra i Drage Mašin, vila postaje njihov letnji dvor u kome su često boravili. Sa ovog mesta je obnarodovana i vest o trudnoći kraljice Drage. Ipak, ni ti česti boravci i paradiranje u Smederevu nisu učinili da Obrenovići steknu veću naklonost ovdašnjeg stanovništva. Stalno je tinjao sukob između obrenovićevaca i ovde mnogo više nego na drugim mestima prisutnih karađorđevićevaca. Tako je ostala zabeležena anegdota o govoru predsednika smederevske opštine Živka Pandutovića prilikom dočeka parobroda sa kraljevskim parom 1902. godine na pristaništu u Smederevu. Brojnom okupljenom narodu, Pandurović se ovako obratio : " Braćo i sestre, građani grada Smedereva! Mi smo se ovde sakupili da dočekamo i pozdravimo miloga nam kralja Aleksandra, gospođu mu Dragu, oca mu Milana i milu mu majku Nataliju!". Tu se narod ustalasao, pa se čulo i : " Znam te, Žiko, platićeš mi kad dođeš u Beograd!". Aleksandar se ipak nije osvetio Žiki, nije dovoljno dugo poživeo.
       Posle majskog prevrata, ubistva Aleksandrovog i Draginog, i silaska Obrenovića sa vlasti, kraljica Natalija je poklonila imanje sa vilom porodici Orešković, koja je godinama bila u službi dinastije. Oreškovići su ga držali sve do kraja Drugog svetskog rata, kada je postalo " državna svojina" što je, u neku ruku, i danas.
       Prvo je vila služila organima Narodne milicije kao odmaralište, da bi potom postala obekat reprezentacije FNR Jugoslavije, pod imenom "Zlatni breg" u kome je u više navrata boravio i sam Broz. Između ostalih, dolazio je tu i sa Sukarnom 1956. Nešto malo potom, od 1957. do 1961. godine, vila doživljava svoju poslednju veliku transformaciju. Mada je čak bilo govora da se objekat " zbog dotrajalosti i klizišta" sruši, i izgradi "novi i lepši", Savet za kulturu je ipak nekako uspeo da "drugove" odgovori od te namere. Umesto toga angažovani su arhitekta Bogdan Bogdanović i slikari Peđa Milosavljević i Miodrag B. Protić. Bogdanović je nadgledao rekonstrukciju zdanja, a Milosavljević i Protić su bili zaduženi za enterijer. Sa vile su uklonjeni svi drveni dekorativni elementi, a prizemlje je istaknuto lokalnim kamenom i granitnim blokovima na prednjem platou, koji je ukrašen i fontanom sa skulpturom "Leda sa labudom", radom Olje Ivanjicki. Stilizacija vile je potpuno promenjena, tako da ona sada ima sve odlike klasicističkog zdanja. Uređen je i park koji je okružuje, u zaleđu postavljen ružičnjak. Tada je nabavljen i odgovarajući stilski nameštaj, a današnji izgled enterijera je, u stvari, postavka Istorijskog muzeja Srbije iz 1996. godine.
       U međuvremenu ugostio je " Zlatni breg" mnoge: od Staneta Dolanca, Draže Markovića, preko Mirka Marijanovića, Vlajka Stojiljkovića, Jovice Stanišića, pa Mirka Cvetkovića do Dijega Maradone. U poslednje vreme ovo mesto je postalo slikanije no ikada u svojoj istoriji, pošto se ispostavilo kao idealan ambijent i dekor za filmove i televizijske serije i dramu.
       Vila je, uprkos dugogodišnjem insistiranju ovdašnjih istoričara i drugih stručnjaka, tek u avgustu prošle godine dobila status spomenika kulture. Ovaj podatak, kao i mnoge iz ovog teksta, saznajemo od magistra Snežane Cvetković, kustosa smederevskog muzeja, autorske knjige "Vila deinastije Obrenović u Smederevu". Vila je i dalje nedostupna javnosti, pošto je to "reprezentativni objekat zatvorenog tipa", poseta nije moguća bez dozvole Uprave za zajedničke poslove Vlade Srbije.